شناخت سیلیس های رسوبی و آذرین
سیلیس بهعنوان یکی از فراوانترین کانیهای پوسته زمین، در انواع و اشکال مختلف یافت میشود. از مهمترین تقسیمبندیها در منابع سیلیس، میتوان به سیلیس رسوبی و سیلیس آذرین اشاره کرد. هر یک از این دو نوع، ویژگیها، شرایط تشکیل و کاربردهای خاص خود را دارند و شناخت تفاوتهای آنها بهویژه در صنایع مختلف مانند ساختمان، ریختهگری، شیشهسازی و تصفیه آب اهمیت زیادی دارد.
- شرایط تشکیل
سیلیس آذرین حاصل فعالیتهای آتشفشانی و فرآیندهای ماگمایی است. زمانی که ماگما یا گدازههای مذاب به سطح زمین میرسند یا در اعماق سرد میشوند، بلورهای کوارتز و دیگر کانیهای سیلیسی تشکیل میگردند. بنابراین سیلیس آذرین معمولاً منشأ درونی و حرارتی دارد. در مقابل، سیلیس رسوبی نتیجه فرآیندهای رسوبگذاری و تهنشینی است. این نوع سیلیس در محیطهای دریایی، دریاچهای یا رودخانهای بر اثر انحلال و رسوبگذاری دیاکسید سیلیسیم یا از تجمع اسکلتی جلبکها و موجودات ریز سیلیسی شکل میگیرد. - بافت و ساختار
سیلیس آذرین غالباً به صورت کریستالی و بلورین (کوارتز ماگمایی) دیده میشود. بلورها ممکن است شفاف، نیمهشفاف یا دارای رنگهای متنوع مانند دودی، بنفش (آمتیست) یا شیری باشند. در حالیکه سیلیس رسوبی بیشتر با بافت ریزدانه، متراکم و غیر بلوری ظاهر میشود. نمونههای رایج آن شامل چرت (Chert) و فلینت (Flint) هستند که معمولاً رنگ خاکستری یا قهوهای دارند. - خلوص شیمیایی
از نظر ترکیب شیمیایی، هر دو نوع عمدتاً از دیاکسید سیلیسیم (SiO₂) تشکیل شدهاند، اما تفاوت در میزان ناخالصیها مشهود است. سیلیس آذرین معمولاً درصد خلوص بالاتری دارد و ناخالصیهای فلزی کمتری در آن مشاهده میشود. سیلیس رسوبی در بسیاری موارد حاوی مواد همراه مانند کربناتها، رسها یا اکسیدهای فلزی است که بر کیفیت آن برای مصارف صنعتی تأثیر میگذارد. - کاربردها
سیلیس آذرین به دلیل شفافیت، خلوص و سختی بالا، در صنایع حساستری مانند شیشهسازی مرغوب، تولید کریستال، صنایع اپتیک و حتی الکترونیک کاربرد دارد. همچنین از کوارتز آذرین در ساخت سرامیکهای خاص و مصالح تزئینی استفاده میشود. در مقابل، سیلیس رسوبی بیشتر در صنایع عمومی به کار میرود. به عنوان مثال، در تولید سیمان، مصالح ساختمانی، بهعنوان پرکننده در لاستیک و رنگ، و یا بهعنوان بستر در فیلترهای شنی مورد استفاده قرار میگیرد. - پراکندگی و دسترسی
سیلیس آذرین بیشتر در نواحی آتشفشانی یا مناطق دارای سنگهای آذرین مانند گرانیت، ریولیت و پگماتیت یافت میشود. استخراج آن معمولاً دشوارتر و پرهزینهتر است. در حالی که سیلیس رسوبی به دلیل تشکیل در حوضههای رسوبی و لایههای گسترده، در دسترستر و اقتصادیتر برای بهرهبرداری صنعتی محسوب میشود. - ویژگیهای فیزیکی و دوام
سیلیس آذرین از نظر سختی و مقاومت مکانیکی معمولاً برتری دارد و بهویژه در برابر حرارت و فشار بالا پایدارتر است. به همین دلیل در صنایع دیرگداز و ریختهگری نیز ارزشمند است. اما سیلیس رسوبی به علت ناخالصی بیشتر، مقاومت پایینتری داشته و برای مصارفی که به خلوص بالا نیاز ندارند، مناسبتر است.
جمعبندی
به طور کلی، تفاوت اصلی سیلیس رسوبی و آذرین در منشأ زمینشناسی، بافت، خلوص و کاربرد آنها نهفته است. سیلیس آذرین به دلیل بلورین بودن و خلوص بیشتر، در صنایع پیشرفتهتر و حساستر کاربرد دارد، در حالیکه سیلیس رسوبی به دلیل فراوانی و سهولت دسترسی، در مصارف عمومی و گستردهتر مورد استفاده قرار میگیرد. انتخاب نوع مناسب سیلیس برای هر صنعت، وابسته به نیازهای کیفی و اقتصادی آن صنعت است.